De discussie over bouwgrondstoffen- winning gaat zelden over cijfers, maar vaak over gevoel. Elke hectare bouwgrondstoffenwinning roept vragen op over landschap en leefomgeving terwijl de vraag naar bouwgrondstoffen groot is. Tegelijkertijd reserveren we in Nederland structureel een factor 20 meer oppervlak voor bijvoorbeeld de teelt van kerstbomen, die na drie weken de groencontainer ingaan. Dit is geen waardeoordeel, maar het gaat over verhoudingen. De vraag is dus niet óf we ruimte gebruiken, maar waar we die ruimte wél vanzelfsprekend voor vrijmaken en waar niet.
auteur: Leonie van der Voort, Directeur Cascade, vereniging van oppervlaktedelfstoffenwinners
In Nederland worden jaarlijks ongeveer 2,5 tot 3 miljoen kerstbomen verkocht
Eens even rekenen… uitgaande van een groei- en oogstcyclus van meerdere jaren en een boomdichtheid (beetje afhankelijk van soort en maat) van ongeveer 4000 tot 6000 kerstbomen per hectare. Dit houdt in ca 540 hectare oogst per jaar.
Een kerstboom staat gemiddeld 8 tot 10 jaar op het land voordat hij geoogst wordt. Dan is de ruimte die we hiervoor structureel gebruiken 4000 tot 5000 hectare! Dit is 40 tot 50 km² Nederlands land permanent in gebruik voor de teelt van kerstbomen. Dit is ca 6.500 voetbalvelden!
Delfstoffenwinning
In Nederland gebruiken we circa 200 tot 400 hectare per jaar aan oppervlak voor de winning van bouwgrondstoffen. Uitgerekend in km² is dit 2 tot 4 km² per jaar.
Dat betreft dan vooral winning van bouwgrondstoffen zand (beton en ophoogzand), industriezand, grind en klei. De exacte jaarlijkse oppervlakte verschilt per jaar en per provincie.
Het gebied krijgt daarna een nieuw bestemming, meestal natuur, recreatie, waterberging en soms landbouw. Dit is ca 400 voetbalvelden.
Conclusie: de oppervlakte van kerstboomteelt is grofweg 20 keer groter dan de jaarlijkse oppervlakte die gebruikt wordt voor bouwgrondstoffenwinning. De vraag is dus niet óf we ruimte gebruiken, maar waarvoor we die ruimte wél vanzelfsprekend voor vrijmaken en waarvoor niet. Terwijl bouwgrondstoffen essentieel zijn voor de bouw van woningen, dijken en infrastructuur.
Biodiversiteit
Waar wél een waardeoordeel over gegeven kan worden in deze vergelijking, is wat dit doet met biodiversiteit. Kernconclusies uit veel studies is dat boomdiversiteit en structuurdiversiteit directe voorspellers zijn van biodiversiteit.
Over het algemeen kent de kerstbomenteelt, meestal een monocultuur van naaldbomen in rijen, een relatief lage biodiversiteit, zeker vergeleken met natuurlijke bossen. Het wordt dan ook meestal al niet als bos maar als agrarische boomteelt geclassificeerd1. De kerstboomteelt scoort laag op boomdiversiteit en structuurdiversiteit.
Toename biodiversiteit winningslocaties
In een grote studie2 van de Wageningen Universiteit en De Vlinderstichting over delfstoffenwinning en natuur wordt door de onderzoekers geconcludeerd dat de bijdrage aan natuur (en waterveiligheid) hoog is. In bijna alle onderzochte gebieden (24) is de natuurwaarde na de winning hoger dan voor de winning. Een voor de hand liggende verklaring voor deze resultaten is dat voor winning gebieden grotendeels uit landbouwgrond bestaat, waar de biodiversiteit erg laag is. Na de winning is de bestemming veelal natuur en kan deze zich ontwikkelen.
Niet alleen bouwen maar ook wonen aan het water wordt mogelijk
Na afronding van een winning krijgt het gebied een nieuwe bestemming als natuur- en recreatiegebied, soms gecombineerd met woningbouw. Juist die combinatie blijkt sterk: wonen aan het water wordt structureel hoog gewaardeerd en levert kwaliteit in termen van beleving, ruimtelijkheid en klimaatbestendigheid. Daarmee draagt grondstoffenwinning niet alleen bij aan de bouwopgave, maar ook aan de kwaliteit van de leefomgeving.
Ruimtegebruik bij bouwgrondstoffenwinning
Grondoppervlakte voor de winning van grondstoffen wordt niet “verbruikt”, maar slechts tijdelijk voor dit belangrijke doel benut. Net zoals de grondstoffen zelf niet “verbruikt” worden. Indien de ketens waarin zand en grind gebruikt worden, denk aan de betonketen, schoon worden gehouden, dus zonder ketenvreemde stoffen, zijn de grondstoffen eindeloos herbruikbaar zonder dat de kwaliteit ervan afneemt.
Een relatief klein deel, te weten 0,005 tot 0,01 % van het grondgebied, is tijdelijk in gebruik voor de winning van bouwgrondstoffen. Dit oppervlak levert de grondstoffen voor de bouw, voor de infra en voor de veiligheid tegen het water middels dijken en kunstwerken.
Het gaat uiteraard niet om een tegenstelling tussen kerstbomen en bouwgrondstoffen. Beide hebben hun plek in onze samenleving. De vraag is niet of we ruimte gebruiken, maar hoe we die ruimte verstandig inzetten. Voor een land met een grote bouw- en infraopgave zijn bouwgrondstoffen geen luxe, maar een basisvoorwaarde.
1 Bron: Streitberger, M., & Fartmann, T. (2021). Phytodiversity in Christmas-tree plantations under different management regimes.
2 Bron: Albert Vliegenthart & Friso van der Zee, Delfstoffenwinning en Natuur, Wageningen University & Research en De Vlinderstichting, maart 2018
Foto geheel bovenaan: Wonen aan het water, mogelijk door de winning van bouwgrondstoffen
Delfstoffenwinners; hofleveranciers van natuurgebieden